تحلیل تصمیم

 میلاد سروش، محمد قربانی، محمد رزاقی

دانشجویان کارشناسی مهندسی صنایع دانشگاه صنعتی شریفس

۱- مقدمه

۱-۱- معرفی موضوع و بررسی اجمالی آن

تحلیل تصمیم منظومه ای شامل فلسفه ، تئوری ، اسلوب شناسی ، و تمرین حرفه ای لازم جهت مواجه شدن با تصمیم های مهم به روش های مرسوم است .

این دانش توسعه و استفاده از روش های منطقی را برای بهبود تصمیم گیری در مبادرت به کار عمومی یا خصوصی ارتقا می دهد . این روش ها که شامل مدل هایی برای تصمیم گیری تحت شرایط عدم اطمینان یا تعدد اهداف می شوند ، نیز در برگیرنده تکنیک های تحلیل ریسک و ارزیابی ریسک ، مطالعات آزمایشی و توصیفی رفتار تصمیم گیری ، تحلیل اقتصادی تصمیم های رقابتی و استراتژیک ، تکنیک هایی برای آسان کردن تصمیم گیری گروهی ، و نرم افزارهای مدل سازی کامپیوتری و سیستم های متخصص برای حمایت تصمیم هستند .

تحلیل تصمیم شامل بسیاری رویه ها ، روش ها و ابزارهای تعیین کردن ، به وضوح نشان دادن و ارزیابی کردن جنبه های مهم یک موقعیت تصمیم گیری است با هدف تعیین کردن برنامه کاری پیشنهاد شده با  به کار بردن قضیه ی عملی حد اکثر سود مورد انتظار به منظور یک نمایش خوش ساختار از تصمیم ، و به هدف تبدیل پیشنهاد مذکور به  و توصیه مطابق با آن به ذهن تصمیم گیرنده و دیگر ذینفعان­.            [۱] 

نمایش های گرافیکی مسائل تحلیل تصمیم معمولا ً از« نمودارهای تا ثیر گذاری » و « درخت تصمیم » بهره می برند . هردوی این ابزارها گزینه های جایگزین موجود ، تردیدی که تصمیم گیرنده با آن مواجه است و نموداری از سنجش و ارزیابی این که تا چه حد تصمیم گیرنده ها در نتیجه نهایی به اهدافشان می رسند را به ایشان نشان می دهند . تردیدها نیز به وسیله احتمالات و توزیع های احتمال نمایش داده می شوند .

تلقی تصمیم گیرنده از ریسک به وسیله توابع سود نمایش داده شده و تلقی او از آب کردن (فروختن اجناس ) در بین نقاط هدف مغایر با هم می تواند با استفاده از توابع ارزش چند متغیره یا توابع سود چند متغیره شکل بگیرد . ( اگر در گیری ریسک موجود باشد ) .[۱]

۱-۲- ارتباط با سایر حوزه های دانش

روش های تحلیل تصمیم در تنوع وسیعی از زمینه ها شامل تجارت ( برنامه ریزی ، بازار یابی و مذاکره ) ، تحقیقات پزشکی ، مدیریت ، کشف انرژی ، امور قضایی ، تحلیل مشاجره وغیره استفاده می شوند. هر چند نگرانی در مورد ناکار آمدی این روش ها برای پیشرفت واقعی تصمیم گیری وجود دارد .

بعضی از نویسنده ها معتقدند که مردم به این روش تصمیم نمی گیرند و روش «  تصمیم گیری مبنی بر درک نیاز به جایگزینی رویکرد مخالف » معمولا ً بوسیله تحلیل گران تصمیم گیری استفاده می شود.

تحلیل گران تصمیم گیری اشاره دارند که چشم انداز خط مشی آن ها تهیه یک امریه است که عملکردها بر اساس منطق معتبری انجام می شوند در تضاد با رویکرد وصف کننده ، که مردم عادی در مسیر توصیف عیوب تصمیم می گیرند . روی هم رفته یک تصمیم گیرنده خوب باید هر دو رویکرد را درک کند و بداند که چطور مردم در تصمیم گیری اشتباه پیش می روند . و بتواند اساسی منطقی برای تصمیم گیری بهتر آن ها تهیه کند . به علاوه مطالعات فراوان به طور قطع نشان می دهد که چگونه حتی ساده ترین تصمیمات با روش های تحلیل از روش «درک مستقیم بدون کمک»[۱]  بهتر هستند . [۲][۳]

۱-۳- اهمیت موضوع  تحلیل تصمیم

اهمیت تحلیل تصمیم گیری با توجه به این واقعیت است که یک فرد، گروه یا سازمان و به تعبیر دیگر تصمیم گیرنده این فرصت را دارد که بین گزینه های مختلف انتخاب کند. همانگونه که از نام” تحلیل تصمیم گیری” نیز پیداست، این روش یک تصمیم پیچییده را به اجزای ریز می شکند. بعضی از این اجزا در طبیعت ماهیت احتمالی دارند، بعضی دیگر ماهیت انتخابی یا ارزش مدار هستند. به علاوه برای یک تصمیم گیرنده به مراتب ساده تر است تا در مورد یکی از اجزای چند گزینه متفاوت اعلام نظر کند تا اینکه بخواهد در مورد خود گزینه به طور کلی اعلام نظر کند، برای مثال می تواند به راحتی بگوید که در بین این ۴ لباس رنگ کدام یک بهتر است یا اینکه از مدل کدامیک بیشتر خوشش می آید ولی اعلام نظر درباره اینکه کدام لباس بهترین است به مراتب برای او دشوارتر است. یکی از وظایف اصلی تحلیل تصمیم گیری ایجاد گام ساختاری در روند تصمیم گیری برای آگاه کردن تصمیم گیرنده از تمام اجزای مهم و حیاتی سازنده تصمیم به عنوان یک زیر مسئله تصمیم گیری(مثال رنگ و مدل لباس) و سپس ساختار یافته کردن آنها است. وظیفه مهم دوم گام تصمیمی در روند تمصیم گیری به منظور ایجاد روش ها وتکنیک هایی برای جمع کردن اطلاعات این زیر تصمیم ها به گونه ای است که منجر به اخذ تصمیم شوند.[۴]

ضمنا” باید توجه شود که نکات مختلفی که در تحلیل تصمیم ثابت می شود که به طور بهینه به نتیجه می رسند مختص تصمیمات قابل سنجش خاص هستند و برای هر کدام از درک های مستقیم بشری به تنهایی تقریبا ً هرگز صحیح نخواهند بود یا حتی نزدیک به صحیح.

به طور مثال ، « برنامه ترتیبی بهینه در سهولت تولید »[۲] یا « استراتژی حصار بهینه »[۳] تماما ً  بر حسب ریاضیات تدوین شده اند و نتایج آنها الزاما ً  قابل اثبات است .

دانش تحلیل تصمیم به متخصصینی در زمینه های مهندسی ، تجارت ، اقتصاد ، آمار ، روانشناسی و دانش های اجتماعی دیگر نیاز دارد . و هم چنان رو به گسترش است . [۱]

۲- تاریخچه

اصطلاح ” تحلیل تصمیم ” در سال ۱۹۶۴ توسط رونالد آ. هوارد[۴]  به وجود آمد .   کسی که بعد از آن  به عندان پروفسور در دانشگاه استنفورد کمک های بسیاری در توسعهء تمارین و  کاربرد های حرفه ای ِ تحلیل تصمیم . [۱]

تحلیل تصمیم گیری یک علم است که از مجموعه ای از قوانین و روش ها تشکیل شده و هدفش کمک به افراد، گروه ها و سازمان ها در رویارویی با تصمیمات دشوار است. در ۱۹۶۸، هاوارد این روش کاربردی را که از تلفیق ۲ رشته از تحقیقات که امروزه تحلیل تصمیم گیری مدرن به آنها متکی است یعنی: تئوری تصمیم گیری اصولی [۵]  و تئوری تصمیم گیری روانشناسانه(توصیفی) معرفی کرد . تئوری اول ذکر شده باعث بوجود آمدن تئوریهای رفتار همگرا یا منطقی در تصمیم گیری شد(اینکه نتایج تصمیم گیری ها تابع یک سری قواعد منطقی است). با قبول یک سری پایه بدیهی، قواعد مشخص منطقی به گونه ای تدوین شد که یک تصمیم گیرنده منطقی اگر بخواهد به بهترین تصمیم ممکن برسد باید از آنها پیروی کند. تئوری دوم یعنی تئوری تصمیم گیری روانشناسانه به طور تجربی و بر اساس شواهد به دنبال کشف این بود که یک تصمیم گیرنده واقعا چگونه تصمیم خود را می گیرد و بر اساس یافته های تجربی تئوری های توصیفی را در مورد رفتار واقعی تصمیم گیرنده ارائه داد. به هر حال پیشرفت تئوری تصمیم گیری مدیون استفاده از علوم مختلف از جمله: ریاضیات، آمار، تئوری احتمالات، هوش مصنوعی، اقتصاد، روانشناسی و تحقیق در عملیات است. [۴]

تحلیل تصمیم گیری نقش مهمی را در مسائل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، تکنولوژی و حتی زندگی شخصی افراد بازی می کند.تعداد بسیار زیادی از این نوع مسائل تصمیم گیری وجود دارند که می توانند به این شیوه بررسی شوند. تصمیم های اقتصادی بیشتر شامل موارد تئوری می شوند مثل بهترین برنامه تولید یک کارخانه. مدیر یک کارخانه بدنبال بهترین مکان ایجاد کارخانه اش می گیرد و سیاستمداران بدنبال بهترین مکان برای ایجاد یک نیروگاه هسته ای جدید، یک سرمایه گذار بدنبال بهترین انتخاب برای سرمایه گذاری می گردد و یک مهندس بدنبال بهترین تکنولوژی برای انجام کارهای مورد نظرش. با توجه به گستردگی حوزه مسائل تصمیم گیری، تحلیل تصمیم نیز روش های مختلفی را برای هر دسته ارائه می دهد که با بقیه متفاوت است، ولی بعضی قواعد کلی هستند که تقریبا همیشه ثابتند. امروزه تحلیل تصمیم گیری به یک قالب فکری تبدیل شده که شامل تئوری ها، روش ها و قوانینی است که همگی به دنبال درک بهتر یک مسئله تصمیم گیری برای یافتن جواب بهتر برای آن هستند. [۴]

برخی  مقاله ها و کتاب های مهم در این زمینه را می توان به شرح زیر نام برد :

• Clemen, Robert, Making Hard Decisions: An Introduction to Decision Analysis, 2^nd edition (1996), Belmont CA: Duxbury Press, 1996.
• Goodwin, P., and G. Wright, Decision Analysis for Management Judgment, 3^rd edition (2004). Wiley, Chichester.
• Hammond, J.S. and Keeney, R.L. and Raiffa, H., Smart Choices: A Practical Guide to Making Better Decisions (1999). Harvard Business School Press
• Holtzman, Samuel, Intelligent Decision Systems (1989), Addison-Wesley.
• Howard, R.A., and J.E. Matheson (editors), Readings on the Principles and Applications of Decision Analysis, 2 volumes (1984), Menlo Park CA: Strategic Decisions Group.

3- کاربرد ها

اگر بخواهیم خلاصه موضوعات مطرح  در  کاربرد هایی “تحلیل تصمیم” را بیان کنیم و در توضیح این که در چه مواردی از آن  استفاده شده و یا بررسی و تحقیق روی آن صورت گرفته است می توان در نگاه کلی به این موارد اشاره کرد .

به علت اختصار مطلب در مورد بعضی قسمت ها از آن مثال و توضیحی داده شده و مطلب تشریح شده است .

۳-۱- کاربرد های مطرح شده

۳-۱-۱-  انرژی

در زمینه انرژی مواردی همچون تعیین قیمت فروش  و ارزش گذاری ، تعیین ریسک های محیطی ، انتخاب پروژه و محصول مورد نظر و مواردی نظیر استراتژی ها و گزینش و انتخاب تکنولوژی و … مهم می باشند .

به عنوان یک مثال از تعیین قیمت ها می توان به این مورد اشاره کرد که کیفر[۶]  و چند تن دیگر در سال ۱۹۹۱ پیشرفت و استفاده از سیستم هایی برای مدل سازی را گزارش کردند که به شرکت های نفتی ِخلیج کمک می کرد تا قیمتی را به بلوک های نفتی و گازی ِ ساحلی در امریکا برای فروش اختصاص دهند .

به عنوان مثالی در زمینه ریسک های محیطی می توان به این مطلب اشاره کرد که لایک فرنچ[۷]  در سال ۱۹۹۶ و هامالینن [۸]و چند تن دیگر در سال ۲۰۰۰ گزارش هایی را مبنی بر استفاده از تحلیل فواید و ریسک های چند منظوره[۹] در زمینه مدیریت بحران در امور هسته ای در قسمتی از پروژهء   RODOS ارائه دادند . [۴]

این گزارش به صورت مطالعه ای تک وجهی در زمینهء شبیه سازی حوادث هسته ای و این که چگونه تحلیل چند منظورهء آن تصمیم گیری های گروهی و مشورتی می توند کمک کند تا آن تصمیم ها مقدمات و فازهای اولیه واکنش های متقابل را برای مواجه با مشکلات فراهم کنند .

۳-۱-۲- تولید و خدمات

با توجه به به گستردگی موضوعات در این زمینه به طور کلی مواردی همچون مدیریت مالی و برنامه ریزی تولید و انتخاب پروژه های R & D  ، استراتژی و … نقش مهمی را ایفا می کند . 

مثلا ً در زمینه برنامه ریزی تولید ، کینی[۱۰]  در سال ۲۰۰۰ اختصارا ً ساختار و استفاده از عملیات های سودند و چند منظوره را توصیف کرد تا این که کمک کند به صادرات امریکا با ارزیابی ِ مشتریان خصوصی ِ آیندهءخود در زمینهء پتانسیل و توان آن ها  در همکاری و مشارکت آنها برای شرکت در بازار آینده و همچنین سود آن . [۴]

۳-۱-۳- پزشکی

۳-۱-۴-  نظامی  

۳-۱-۵-  سیاست گذاری های عمومی

۳-۱-۶- موارد کلی و عمومی دیگر     [۴]

۳-۲- موانع و مشکلات پیشِ رو

در تحلیل تصمیم گیری با ۲ مشکل اساسی روبرو هستیم، یکی عدم قطعیت و دیگری چند وجهی بودن اثرات یک تصمیم و تاثیر گذاری متقابل آنها بر یکدیگر است. عدم قطعیت در مواردی پیش می آید که حالات گزینه های مختلف یک تصمیم به حالات طبیعت بستگی پیدا می کند و تصمیم گیرنده نمی تواند بر آنها تاثیر گذار باشد و وقوع آنها نیز در طبیعت احتمالی است. این حالات طبیعت به عنوان عامل ایجاد کننده عدم قطعیت در تصمیم ها عمل می کنند، به عنوان مثال فروش بستنی در یک فصل خاص بستگی به شرایط آب و هوا دارد و ما نمی توانیم آنرا تغییر دهیم و یا با قطعیت آنرا پیش بینی کنیم  و این عامل باعث بوجود آمدن عدم قطعیت در تصمیم ما خواهد شد. چند وجهی بودن اثرات یک تصمیم و تاثیر گذاری متقابل آنها بر یکدیگر یک ویژگی معمول در مسائل تصمیم گیری سیاسی و اقتصادی است. به عنوان مثال برای ایجاد یک کارخانه ما به دنبال ۲ عامل هستیم که بر همدیگر به شدت تاثیر گذارند: یکی اینکه دستمزد ها در منطقه احداث کارخانه کم باشد و دیگری اینکه افراد تا حد ممکن کارکنانی خوب و ماهر باشند. برای خرید یک خانه باید قیمت آن تا حد ممکن کم باشد و در عین حال تا حد امکان راحت باشد. به این علت ما ناچاریم از تحلیل تصمیم گیری برای اخذ تصمیم ها استفاده کنیم، زیرا مسائل دنیای واقع بسیار پیچیده هستند و اگر به شیوه ای ساختار یافته و علمی با آنها برخورد نکنیم، احتمالا بسیاری از موارد مهم را در تصمیم گیری خود نادیده خواهیم گرفت و چنین تصمیم هایی راهی جز شکست را پیش روی ما نخواهند گذاشت.[۴]

۴- تحقیقات جاری

در زمینهء تحقیقات جاری در  تحلیل تصمیم که هم می توانند موضوعاتی نو و هم میتوانند ادامهء مطالعات گذشته باشند  ، می توان به مسائل و موضوعات مختلفی در این زمینه اشاره کرد .

برای مثال می توان در ابتدا به مواردی از این دست اشاره کرد که تحقیقات بر روی آن ها صورت می پذیرد  :

مدیریت ریسک  و  مسأله بیمه   ،   تجارت الکترونیکیی ، سیستم های اطلاعاتی ، مدل های عددی در تصمیم گیری و  تصمیم گیری ٍ مصرف کننده  .

که در مورد تحلیل تصمیم در این موضوعات مطالعات صورت می گیرد . [۵]

در زمینه های دیگر می توان به استفادهء آن در سیستم های بانکی  و یا تحقیقات وسیع ٍ مهندسی در مسائل نظامی و جنگی  که برای مثال ایجاد چندین مرکز در ین رابطه در ارتش امریکا اشاره کرد .

در زمینه ای دیگر مثل موارد پزشکی  موضوع تحلیل تصمیم بر خلاف انتظاری که یک فرد در نگاه اولیه دارد ، در آن کاربرد های بسیار زیادی دارد  . به همین صورت تحقیقاتی در این زمینه  نیز صورت می گیرد .

مثلا در زمینه سیاست گذاری و مدیریت سلامتی که در راستای افزایش سلامتی همگانی افراد جامعه صورت می گیرد می توان به موارد زیر اشاره کرد .

• - تحلیل تصمیم متناست با تصمیم گیری های بالینی و پزشکی
• - استفاده از احتمالات برای بیان و روشن کردن عدم قطعیت
• - تحلیل حساسیت
• - تئوری سودمندی[۱۱] و استفاده از آن در بیان ٍ تقدم و اولویت دادن به بیمار به دلیل نتایج آن روی سلامتی وی
• - تحلیل بهبود هزینه ها در تحقیقات پزشکی و سیاست گذاری برای سلامتی افراد
• - محدودیت در استفاده از تحلیل تصمیم و در بهبود و سود مندی هزینه ها

این موارد پاره ای از مسائل مهم در تحقیقت پزشکی در این زمینه ها می باشند .[۶]

در زمینه های دیگر مانند مواردی که در کاربرد ها ذکر شد نیزمی توان به مواردی  مانند انرژی و مدیریت آن و سیستم های ذخیره سازی آن اشاره کرد . [۷]

موضوع دیگر سیاست گذاری در زمینه انرژی و ارزیابی تاثیر های محیطی که برای تصمیم گیریهای پارلمانی  بر روی محیط های مجازی صورت می گیرد .

در زمینه های دیگری که تحقیقات وسیع صورت می گیرد و مربوط یه تصمیم گیری های محیطی و در واقعیت می باشد می توان به  مدیریت منابع منابع آبی اشاره کرد که از موضوعات اصلی در آن موارد تحقیقاتی به حساب می آید .   [۸]

۵-  منابع  و مراجع

۱- http://en.wikipedia.org

2- Robyn M. Dawes and Bernard Corrigan, ‘‘Linear Models in Decision Making” Psychological Bulletin 81, no. 2 (1974): 93-106.

3- B. Fischhoff, L. D. Phillips, and S. Lichtenstein, ‘‘Calibration of Probabilities: The State of the Art to 1980,” in Judgement under Uncertainty: Heuristics and Biases, ed. D. Kahneman and A. Tversky,(Cambridge University Press, 1982).

4- Decision Analysis  , Hans Wolfgang Brachinger & Paul Andre Monney, Department of quantitative Economics, University of Fribourg, Switzerland     

۵- http://www.caledonian.ac.uk

6- http://www.hsph.harvard.edu

7- http://www.gerad.ca/en

8- http://www.sal.hut.fi

[۱] Unaided intuition

[2] Optimal order scheduling in a manufacturing facility

[3] Optimal hedging strategies

 [۴]Ronald A. Howard    

[۵]  normative

[6]  Keefer

[7]  Like French

[8]  Hamalainen  

[۹]  multiattribute risk  

[۱۰]  keeney

[11]  utility theory

مطلب مشابهی یافت نشد

Related posts brought to you by Yet Another Related Posts Plugin.